Công trình đại thủy nông Phú Ninh - Kỳ tích lịch sử

45 năm đã trôi qua, kể từ ngày khởi công xây dựng công trình đại thủy nông Phú Ninh (29/3/1977). Nhưng có lẽ trong lịch sử xây dựng và phát triển của huyện Phú Ninh, tỉnh Quảng Nam sẽ khó có một công trình nào có thời gian phê duyệt, thi công nhanh như đại thủy nông Phú Ninh, nhất là với một công trình tầm cỡ như vậy- đó là một kỳ tích lịch sử...

Tìm về quá khứ...

Hòa bình lập lại, vấn đề đặt ra lúc này không chỉ nhiệm vụ phá gỡ bom, mìn, khai hoang phục hóa, đưa dân từ các khu dồn, vùng địch tạm chiếm trở về quê hương ổn định đời sống. Mà nước tưới cho nông nghiệp là một trong những vấn đề nhức nhối nhất.

Lúc bấy giờ, những cánh đồng của Quảng Nam- Đà Nẵng là những cánh đồng "trắng", những "hoang mạc" không có sự sống. Đối với huyện Phú Ninh, các xã cánh Bắc, cánh Tây của huyện, diện tích đất nông nghiệp khá rộng, nhưng đất đai khô cằn, không chủ động được nước tưới, sản xuất nông nghiệp chủ yếu dựa vào nước trời, năng suất thấp, đời sống người dân gặp nhiều khó khăn. 02 năm sau giải phóng, nhưng nhân dân vẫn trong tình cảnh đói, thiếu lương thực.

Để giải quyết tình trạng cấp bách đó, đồng thời phá thế độc canh cây lúa và sự lệ thuộc của đồng ruộng vào nước trời từ bao đời, Ban Thường vụ Tỉnh ủy Quảng Nam - Đà Nẵng đã họp và ra nghị quyết phải xây dựng đại thủy nông Phú Ninh để "chống cháy" cho Tam Kỳ, Thăng Bình, Núi Thành, Quế Sơn, Duy Xuyên. Giải cứu cho hơn 22.000ha đất nông nghiệp bị chết khát. Một đại công trình lịch sử giúp gần 1 triệu dân thoát khỏi cảnh thiếu ăn.

Điều thú vị nhất là khi bắt tay vào làm thủy nông Phú Ninh, người ta phát hiện từ 40 năm trước người Pháp cũng đã nhen nhóm ý tưởng làm đại công trình này. Năm 1933-1935, Pháp đã nghiên cứu thiết kế xây dựng hồ Phú Ninh cũng đúng vị trí hiện nay. Đến năm 1953, Thường vụ Tỉnh ủy cũng quyết định cho đắp đập tạm chặn sông Tam Kỳ ngay tại thác Mui rồi đào kênh vượt qua đèo Tư Yên để lấy nước tưới, nếu thành công thì hàng ngàn hecta đất được tưới, giải quyết được nạn đói lúc đó. Tuy nhiên, khi đào đến chân đèo Tư Yên thì gặp phải núi đá, dân công chỉ có cuốc xẻng nên thất bại. Tiếp đó, chính quyền thời tổng thống Ngô Đình Diệm cũng đào một con kênh từ thác Mun để tưới nước. Có trong tay hồ sơ thiết kế của Pháp, Bộ Thủy lợi đã cử một đoàn của Viện Thiết kế Nha Trang cùng các kỹ sư thủy lợi của tỉnh Quảng Nam- Đà Nẵng nghiên cứu. Nhưng không thể chỉ dựa vào thiết kế cũ, với khả năng chỉ tưới được 8.000ha, trong khi Quảng Nam cần con số gấp 3-4 lần như vậy.

Mặt khác, đập chính mà Pháp thiết kế có khẩu độ ngắn, dựa vào hai bên núi để chặn dòng. Nếu làm trên nền cũ này nguy cơ vỡ đập rất cao. Lúc bấy giờ, toàn tỉnh Quảng Nam chỉ có 5 kỹ sư thiết kế, 6 trung cấp khảo sát địa hình, địa chất và một số người là sơ cấp kỹ thuật; nhưng phải khảo sát thiết kế với gần 500km kênh, hơn 400 công trình trên kênh. Trong tay không có bình đồ khu tưới và cũng chưa có số liệu cơ bản từ kênh chính...Nhưng với quyết tâm, thiết kế đến đâu làm đến đó. Tinh thần thiết kế là tốc chiến tốc thắng và hiệu quả.

Với tinh thần đó, sau nhiều tháng xây dựng phương án, lập kế hoạch, cùng với sự giúp đỡ của Bộ Thủy lợi trong việc khảo sát, thiết kế, lập luận chứng kinh tế- kỹ thuật, ngày 25/3/1977, Thủ tướng Chính phủ chính thức phê duyệt thiết kế công trình đại thuỷ nông Phú Ninh.

04 ngày sau đó (29/3/1977), đúng vào dịp kỷ niệm lần thứ hai ngày giải phóng hoàn toàn tỉnh Quảng Nam- Đà Nẵng, Tỉnh ủy, Ủy ban nhân dân tỉnh đã tổ chức Lễ khởi công xây dựng công trình. 29 phát mìn nổ liên tục và 3 phát mìn tiếp theo tượng trưng cho ngày 29-3 đã mở đầu một thời kỳ mới, thời kỳ xây dựng cơ sở vật chất-kỹ thuật, trước hết trong lĩnh vực nông nghiệp, làm tiền đề phát triển quê hương.

Công trình thế kỷ-được làm từ sức mạnh lòng dân

Ðể "dọn đường" cho công trình đại thủy nông Phú Ninh thi công, một cuộc di dời khổng lồ hơn 11.000 dân thuộc bốn xã trong lòng hồ,gồm các xã Tam Sơn, Tam Lãnh, Tam Thái, Tam Dân... phải di chuyển để nhường đất cho công trình. Ðó có lẽ là một cuộc giải tỏa, di dời vô tiền khoáng hậu mà chắc chắn không nơi nào có được và cũng không có lần thứ hai.

Ý nghĩa và lợi ích của việc xây dựng công trình đại thủy nông Phú Ninh là rất to lớn, nhưng để di dời hàng ngàn hộ dân xây dựng công trình thì rất khó khăn. Bởi trong những năm kháng chiến chống Mỹ ác liệt, chính vùng đất này là nơi che chở, nuôi giấu cán bộ cách mạng. Địch đánh phá ác liệt nhưng nhân dân ta vẫn kiên quyết bám trụ, với tinh thần "một tấc không đi, một ly không rời". Hòa bình lập lại, nhân dân đang ra sức khai hoang, phục hóa, tháo gỡ bom mìn, dọn vườn, làm nhà, cuộc sống đang từng ngày phục hồi thì nay lại phải tiếp tục di dời đến một vùng đất mới với muôn vàn khó khăn phía trước, đó là cả một sự hy sinh to lớn của nhân dân ta trong sự nghiệp xây dựng và phát triển quê hương.

Với khẩu hiệu "tất cả để xây dựng công trình đại thủy nông Phú Ninh", Huyện ủy tập trung chỉ đạo quyết liệt công tác tuyên truyền, vận động nhân dân, với phương châm tiến hành vận động từng bước, từng đợt, từng xã, từng thôn, từng gia đình, từng người. Phân công cán bộ lãnh đạo huyện, xã xuống tận công trường để gặp gỡ, trao đổi, động viên, thuyết phục bà con ủng hộ chủ trương của tỉnh. Phát huy truyền thống cách mạng và vì sự phát triển của quê hương, hàng ngàn hộ dân với gần hàng chục ngàn nhân khẩu trong vùng lòng hồ thuộc các xã Tam Sơn, Tam Lãnh, Tam Thái, Tam Dân đã tự nguyện hy sinh tài sản, ruộng vườn, sẵn sàng di chuyển đến vùng tái định cư mới ở Tam Trà, Tam Lộc, Tiên Lập, Tiên An, Trà My hay đi kinh tế mới ở các tỉnh Tây Nguyên... nhân dân các xã không phải di dời thì tự nguyện hiến hàng trăm ha ruộng vườn để xây dựng kênh mương mà không đòi hỏi bất cứ điều kiện gì.

Ðầu năm 1980, những chuyến xe tải chở giường, chõng tre, cột tre... nối đuôi nhau đưa hằng trăm hộ dân lên vùng đất mới. Mỗi nhà được hỗ trợ một chiếc xe tải chở tài sản di dời. Mà tài sản chỉ cái giường, cái chõng...cả làng được 1-2 con bò. Ngoài ra không nhận đền bù bất cứ thứ gì. Nhưng họ vẫn vui vẻ, tự hào: ra đi để giúp một công trình vĩ đại của tỉnh nhà. Ra đi để cứu giúp được cả triệu đồng bào nên tất cả đều rất sẵn sàng.

Với không khí "sôi sục như những ngày đồng khởi, nhất là các lực lượng bộ đội, thanh niên xung phong các huyện, thị rầm rập lên đường như những ngày chống Mỹ" ; phong trào xây dựng công trình đại thủy nông Phú Ninh được phát động trong toàn tỉnh, thu hút hàng chục ngàn lao động thuộc các thành phần trong xã hội cùng tham gia. Huyện đã huy động hàng ngàn lao động và gần hàng ngàn lượt dân công nghĩa vụ thi công trình đại thủy nông Phú Ninh. Có những người đã cống hiến sức trẻ, tuổi thanh xuân của mình để xây dựng công trình đại thủy nông Phú Ninh và được phong tặng là những "kiện tướng" như ông Võ Mau (Tam Đại), "nữ kiện tướng Phú Ninh"- Nguyễn Thị Hà (Tam Thái), ông Thái Viết Siêu, Trưởng Ban di dời dân xã Tam Dân, Nguyễn Văn Bá, Phó Ban chỉ huy công trình...

Từ sức mạnh lòng dân- của những con người hừng hực lửa như những kiện tướng nói trên, công trình đại thủy nông Phú Ninh sau hơn 9 năm xây dựng (1977-1986), ngày 27-3-1986, công trình đã được khánh thành trong sự xúc động của nhân dân toàn tỉnh Quảng Nam - Đà Nẵng nói chung và nhân dân huyện Phú Ninh nói riêng. Mà như lờicủa đồng chí Phạm Đức Nam, Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh lúc bấy giờ đã khẳng địnhbuổi lễ khánh thành: "Các đơn vị thi công của địa phương trang bị nghèo nàn, chủ yếu là hai bàn tay và đôi vai, không ỉ lại và chờ đợi, không do dự trước những khó khăn, đã hoàn thành xuất sắc toàn bộ khối lượng của các hạng mục kênh mương. Người tham gia xây dựng công trường nhiều lúc cơm ăn không đủ no, áo mặc không đủ ấm, thậm chí nước không đủ dùng nhưng vẫn không rời bỏ nhiệm vụ. Ước mơ ngàn đời của nhân dân các huyện phía Nam đã trở thành sự thật". Điều đó đủ thấy rằng, với sự đồng lòng của người dân thì "khó vạn lần dân liệu cũng xong".

Chính vì giá trị của công trình và ý nghĩa lịch sử mà từ năm 2000 đến nay, hồ Phú Ninh trở thành một thắng cảnh thiên nhiên độc đáo, khai thác nhiều loại hình du lịch của huyện. Và ngày 22/01/2009, Hồ Phú Ninh được Bộ Văn hóa- Thông tin quyết định xếp hạng Di tích danh thắng cấp Quốc gia.

Nguyễn Thị Thùy

Phuninh.gov.vn
Phú Ninh Đất và Người